Khoa Sư phạm

1. Đặt vấn đề

Truyện Kiều không chỉ là tác phẩm văn chương đơn thuần, mà là một “hệ sinh thái” văn hóa của người Việt. Truyện Kiều đi vào đời sống một cách đa dạng, trở thành qui chiếu nhiều mặt trong đời sống tinh thần.

Một trong những qui chiếu thú vị của Truyện Kiều là hình thức lẩy Kiều. Là hình thức sử dụng các câu Kiều nhằm “ký gửi” những tâm tư, tình cảm. Trong rất nhiều trường hợp một  câu Kiều được trích dẫn có giá trị giao tiếp cho “ngàn điều muốn nói”. Thử hình dung ngữ cảnh giao tiếp, hai người yêu nhau và một trong hai sắp phải lên đường đi, chưa hẹn ngày trở về. Trong ngữ cảnh này, hẳn nhiên tâm trạng của người đi xa nặng trĩu tâm sự, biết bao  điều muốn nói mà không có thời gian hoặc “khó nói’, thì câu Kiều “Gìn vàng giữ ngọc cho hay/ Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời” có lẽ là một diễn ngôn đáng nói nhất, hiệu quả nhất. Tháng 7/2015, trong buổi tiệc chiêu đãi trọng thể Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng do Chính phủ Hoa Kỳ tổ chức, ông Joe Biden lúc đó là Phó Tổng thống đã “lẩy” hai câu Kiều: “Trời còn để có hôm nay/Tan sương đầu ngõ, vén mây giữa trời”.  Năm 2016, trong chuyến thăm chính thức Việt Nam, Tổng thống Barack Obama khi phát biểu tại Trung tâm Hội nghị Quốc Gia cũng đã dùng hai câu Kiều để kết thúc bài phát biểu của mình: "Rằng: Trăm năm cũng từ đây/ Của tin gọi một chút này làm ghi”. Tiếp đó, nhân dịp kỷ niệm 10 năm xác lập quan hệ Đối tác Toàn diện (2013-2023), Tổng thống Jo Biden lại dẫn câu Kiều: “Vinh hoa bõ lúc phong trần/Chữ tình ngày lại thêm xuân một ngày”. Hiệu quả giao tiếp khi “mượn lời” những câu Kiều như vừa  nêu  có lẽ không cần phải bàn thêm.

Dưới đây,  chúng tôi xin trích dẫn một số ngữ cảnh có thể sử dụng hình thức lẩy Kiều để đạt được hiệu quả giao tiếp như mong muốn. Việc sử dụng những câu Kiều này  không  chỉ đáp ứng được thông điệp giao tiếp mà còn tạo  ra  tính thẩm mĩ của lời nói.

2. Dẫn liệu

Phần khảo cứu của chúng tôi dưới đây, sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm về tầm quy chiếu sâu rộng của Truyện Kiều trong đời sống và văn hóa của người dân Việt nam. Chúng tôi đã tiến hành khảo sát toàn bộ 3.254 câu Kiều và lựa chọn những câu mà theo chúng tôi có sự phổ quát với những tình huống của cuộc sống, mỗi người có thể dùng những câu Kiều này như là những “điển cố” thay lời muốn nói.

Khi muốn thể hiện một thực tế xót xa trong cuộc sống, đó là những người tài năng nhưng phận mỏng, không gặp thuận lợi trong cuộc sống; Trăm năm trong cõi người ta/ Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. Câu 1-2

Khi cần thể hiện sự đồng cảm  cho những cô gái, những người phụ nữ có sắc nhưng bạc mệnh; Lạ gì bỉ sắc tư phong/ Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen. Câu 5-6

Khi cần vận vào những tình huống để nói về một thực tế phũ phàng về những bất hạnh, bất công, phi lí mà giới nữ thường phải gánh chịu; Đau đớn thay phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung. Câu 83-84

Khi cần khen ngợi một người có tố chất; Thông minh vốn sẵn tính trời. Câu 29

Khi có tình huống lễ hội, những ngày lễ tết trọng đại; Dập dìu tài tử tử dai nhân/ Ngựa xe như nước áo quần như nêm. câu 48- 49. hay; Một nhà dọn dẹp linh đình/ Quét sân đặt tráp rửa bình thắp hương. Câu 2131

Khi cần lời  tán tụng cho những cặp đôi đẹp, xứng hợp; Người quốc sắc kẻ thiên tài. Câu 164. Hay; Trai anh hùng gái thuyền quyên. Câu 2212

Khi thể hiện sự phân vân, không biết tình duyên có kết quả thế nào; Người đâu gặp gỡ làm chi/ Trăm năm biết có duyên gì hay chăng 182-183

Khi gặp phải lưới tình khó bề rủ bỏ; Cho hay là thói hữu tình/ Đố ai gỡ mối tơ mành cho xong 245-246

Khi thể hiện sự khuôn phép gia phong; Dù khi lá thắm chỉ hồng/ Nên chăng thì cũng tại lòng mẹ cha. Câu 334-335

Khi đánh giá những người mạnh dạn trong tình yêu nhất là các cô gái; Xắn tay mở khóa động đào/ Rẽ mây trông tỏ lối vào thiên thai. Câu 392-393

Khi đánh giá một người mà tài năng, đức độ bộc lộ ra dung mạo bên ngoài; Anh hoa phát tiết ra ngoài. Câu 416

Khi cần động viên một người đang gặp khó khăn nên tin vào khả năng làm chủ của bản thân trước sống gió cuộc đời; Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều. câu 421

Khi thể hiện sự tiếc nuối của những cuộc vui ngắn ngủi chóng qua; Ngày vui ngắn chẳng tày gang câu 426.

Khi thấy bản thân hoặc ai đó vì tình mà vất vả; Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa. Câu 443

Khi say men tình ái; Hoa hương càng tỏ thức hồng/ Đầu mày cuối mắt càng nồng tấm yêu/ Sóng tình dường đã xiêu xiêu. Câu 498-499

Khi cần nói về lề thói gia phong, giữ gìn trinh tiết; Đã cho vào bậc bố kinh/ Đạo tòng phu lấy chữ trinh làm đầu. Câu 505

Khi muốn gửi gắm về sự thủy chung; Gìn vàng giữ ngọc cho hay/ Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời. Câu 546- 547

Khi muốn người khác yên tâm với lời hứa trước sau một lòng; Đã nguyền hai chữ đồng tâm/ Trăm năm thề chẳng ôm cầm thuyền ai. Câu 556-557

Khi có ngữ huống đáng sợ do những kẻ vô lại gây ra; Người nách thước kẻ tay đao/ Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi. Câu 478-479

Khi nói đến sự tham lam; Đồ tế nhuyễn của riêng tây/ Sạch sành sanh vét cho đầy túi tham. Câu 584-585

Khi gặp  phải nỗi oan lớn không thể tự biện; Rường cao rút ngược dây oan/ Oan này còn một kêu trời nhưng xa. Câu 594-595

Khi gặp phải tình huống phải lựa chon giữa chữ hiếu và chữ tình; Duyên hội ngộ đức cù lao/ Bên tình bên hiếu bên nào nặng hơn. Câu 606-607

Khi dính phải thị phi phải nhờ vả hoặc châm biếm thói xấu hối lộ, đút lót; Tính bài lót đó luồn đây/ có ba trăm lạng việc này mới xong. Câu 611-612

Khi mỉa mai những kẻ chỉ có vẻ ngoài trau chuốt còn bản chất là kẻ tính toán, vụ lợi, con buôn; Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao/ Cò kè bớt một thêm hai. Câu 629- 648

Khi nói đến sức mạnh đổi trắng thay đen của đồng tiền; Trong ay sẵn có đồng tiền/ Tấm lòng đổi trắng thay đen khó gì. Câu 689-690

Khi có điều khó nói; Hở môi ra cũng thẹn thùng. Câu 722

Khi gặp phải nỗi đau xa cách; Đau lòng kẻ ở người đi/ Lệ rơi thấm đá tơ chia rũ tằm. Câu 781-782

Khi đánh giá những kẻ xấu xa, đồng lõa; Tình cờ chẳng hẹn mà nên/ Mạt cưa mướp đắng đôi bên một phường. Câu 812-813

Khi cần lên án những kẻ cơ hội, tham lam, lợi dụng; Món ngon kề đến tận môi/ Vốn nhà cũng tiếc của trời cũng tham. Câu 832-833

Khi xót xa cho những cô gái tài sắc, thanh sạch bị làm cho vấy bẩn; Tiếc thay một đóa trà mi/ Con ong đã tỏ đường đi lối về. Câu 846-847

Khi gặp phải những kẻ lừa gạt, đểu cáng; Nghĩ rằng cũng mạch thư hương/ Hỏi ra mới biết là chàng Sở Khanh. Câu 1062-1063

Khi cần mỉa mai những kẻ hợm mình, khoe mẽ; Nàng đà biết đến ta chăng/ Bể trầm luân lấp cho bằng mới thôi. Câu 1104-1105

Khi gặp phải hoàn cảnh không làm chủ được cuộc đời, phó mặc cho số phận; Cũng liều nhắm mắt đưa chân/ Mà xem con tạo xoay vần đến đâu. Câu 1116- 1117

Khi lên án những kẻ bội tín, nuốt lời, vu vạ; Đem người đẩy xuống giếng khơi/ Nói lời rồi lại nuốt lời được ngay. Câu 1182-1183

Khi thể hiện sự đồng cảm với những người có phẩm hạnh nhưng gặp cảnh trớ trêu; Tiếc thay trong giá trắng ngần/ Đến phong trần cũng phong trần như ai.  Câu 1192-1193

Khi gặp phải hoàn cảnh đau khổ, cuộc sống chìm đắm trong xót xa; Khi tỉnh rượu lúc tàn canh/ Giật mình mình lại thương mình xót xa. Câu 1236-1237

Khi cần cần thể hiện triết lí về nổi buồn của con người khiến cho mọi thứ xung quanh cũng trở nên ảm đạm; Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu/ Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Câu 1244-1245

Khi rơi vào nghịch cảnh phải mua vui cho người còn lòng thì ngổn ngang trăm mối; Vui là vui gượng kẻo mà/ Ai tri âm đó mặn mà với ai. Câu  1248-1249

Khi cảm thán về những người bị tình ái làm cho mất phương hướng; Lạ cho cái sóng khuynh thành/ làm cho đổ quán xiêu đình mới thôi. Câu 1302-1303

Khi cần răn mình hay khuyên người khác về sự quyết tâm cao độ, tỉ mĩ, chu đáo khi làm một việc gì đó nhất là những việc lớn của đời người; Trăm năm tính cuộc vuông tròn/ Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông. Câu 1332-1333

Khi đánh giá những kẻ thiếu tỉnh táo, làm điều sai trái khó gột rửa được việc đã làm; Trót vì tay đã nhúng chàm/ Dại rồi còn biết khôn làm sao đây. Câu 1397-1398

Khi cảm thán những kẻ làm điều trái phép khó lòng dính phải pháp luật, lao lí; Suy Trong tình trạng nguyên đơn/ Bề nào thì cũng chưa yên bề nào. Câu 1416-1417

Khi có hoàn cảnh chia ly, kẻ ở người đi; Người về chiếc bóng năm canh/ Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi/ Vầng Trăng ai xẻ làm đôi/ Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường. Câu 1524-1528

Khi thể hiện sự tự tin vì đã làm chủ được tình huống; Lo gì việc ấy mà lo/ Kiến trong miệng chén biết bò đi đâu. Câu 1548-1549

Khi muốn cảm thán về sự nham hiểm của những cuộc đánh ghen; Làm cho cho mệt cho mê/ Làm cho đau đớn ê chề cho coi. Câu 1618-1619

Khi lên án những kẻ trốn chúa lộn chồng; Con này chẳng phải thiện nhân/ Chẳng phường trốn chúa thì quân lộn chồng/ Ra tuồng mèo mat gà đồng. Câu 1729-1731

Khi khuyên răn những người yếu thế phải ý tứ giữ mình; Kẻo khi sấm sét bất kỳ/ Con ong cái kiến kêu gì được oan. Câu 1758-1759

Khi cảm thán thời gian trôi qua nhanh, hoặc cảm thán về những tháng ngày buồn bã trôi qua một cách vô vị hoặc cảm thán về thời gian bốn mùa tuần hoàn nối tiếp nhau thành qui luật; Sen tàn cúc lại nở hoa/ Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân. Câu 1796-1797

Khi cảm thán về những kẻ nham hiểm, vẻ ngoài che đậy cái tâm xấu xa, tàn độc; Bề ngoài thơn thớt nói cười/ Mà trong nham hiểm giết người không giao. Câu 1817-1818

Khi triết lí về cách đối nhân xử thế, cách ứng xử, dùng người; Rằng tài nên trọng mà tình nên thương. Câu 1991

Khi cảm thán về thất bại nhục nhã trong cuộc sống vì khinh suất, thiếu tỉnh táo; Thấp cơ thua trí đàn bà. Câu 1948

Khi cần khuyên răn người khác phải tỉnh táo không vội tin người; Lòng người nham hiểm biết đâu mà lường. Câu 1970

Khi cảm thán về việc sợ hãi khi từng gặp phải điều xấu trong cuộc sống; Thiếp như co én lạc đàn/ Phải cung rày đã sợ cành cây cong. Câu 2114-2115

Khi muốn biểu đạt về tình nghĩa keo sơn quyết không làm điều bội nghĩa; Dù ai lòng có sở cầu/ Tâm mình xin quyết với nhau một lời. câu 2124

Khi muốn khen ngợi những người đàn ông có tướng mạo quắc thước, mạnh mẽ; Râu hùm hàm én mày ngài/ Vai năm tấc rộng thân mười thước cao. Câu 2168-2169

Khi cảm thán về việc khó qua ải mĩ nhân; Tấm lòng nhi nữ cũng xiêu anh hùng. Câu 2177

Khi khen ngợi ai đó có sự tinh tường trong việc đánh giá nhìn nhận sự việc, nhìn nhận con người; Khen cho con mắt tinh đời. câu 2203

Khi thể hiện triết lí về những kẻ gieo điều ác sẽ gặp nghiệp báo; Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều. Câu 2362 hay; Mấy người bạc ác tinh ma/ Mình làm mình chịu kêu mà ai thương. Câu 2392-2393

Khi vận vào tình huống thể hiện tinh thần trượng nghĩa; Anh hùng tiếng đã gọi rằng/ Giữ đường dẫu thấy bất bằng mà tha. Câu 2430

Khi thể hiện khí phách quân tử, xem thường những kẻ tiểu nhân; Phong trần mài một lưỡi gươm/ Những phường giá áo túi cơm sá gì. Câu 2446-2447

Khi biểu đạt tư tưởng phóng khoáng, thích tự do tự tại, không muốn phải khom lưng ràng buộc; Một tay gây dựng cơ đồ/ Bấy lâu bể Sở sông Ngô tung hoành…/ Áo xiêm ràng buộc lấy nhau/ vào luồn ra cúi công hầu mà chi/ Chi bằng riêng một biên thùy. Câu 2469- 2473

Khi biểu đạt một điều đã trở thành quy luật; Lễ nhiều nói ngọt nghe lời dễ xiêu. Câu 2475

Khi muốn đưa ra lời khuyên nhủ một ai đó để đạt được cùng lúc nhiều điều tốt; Trên vì nước dưới vì nhà/ Một là đắc hiếu hai là đắc trung. Câu 2484-2485

Khi khuyên răn những người có suy tính làm điều không phù hợp; Làm chi để tiếng về sau/ Nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào. Câu 2516-2517

Khi cảm thán cho những người muốn làm lại cuộc đời sau khi vấp ngã nhưng hoàn cảnh không buông tha; Tiếc thay nước đã đánh phèn/ Mà cho bùn lại vẫn lên mấy lần. Câu 2556-2557

Khi cần răn mình hoặc khuyên người về vị trí, địa vị của mình mỗi việc làm đều được nhiều kẻ trên người dưới chú ý; Nghĩ mình phương diện quốc gia/ Quan trên trông xuống người ta trông vào. Câu 2591

Khi cần thể hiện triết lí nhân sinh về mọi việc đều có căn duyên của nó, và để giảm bớt khooe đau mỗi người nên cố gắng tu tâm, dưỡng tính; Sư rằng phúc họa đạo trời/ Cội nguồn cũng bởi lòng người mà ra/ Có trời mà cũng tại ta/ Tu là cõi phúc tình là giây oan. Câu 2655- 2658

Khi cảm thán về những người đi theo đường tối, làm những việc không nên làm; Ma đưa lối quỷ đem đường/ Lại tìm những chốn đoạn trường mà đi. Câu 2665-2666

Khi thể hiện sự cảm thông, thấu hiểu, mở cho những người lầm lạc một con đường; Xưa nay trong đạo đàn bà/ Chữ trinh kia cũng có ba bảy đường. Câu 3115

Khi thể hiện niềm vui vì trời còn cho cơ hội làm lại một điều gì đó để hướng về cuộc sống hạnh phúc hơn trong tương lai; Trời còn để có hôm nay/ Tan sương đầu ngõ vén mây giữa đường. Câu 3210-3121

Khi cần kết luận một triết lí nhân sinh đã được minh nghiệm trong cuộc sống; Ngẫm hay muôn sự tại trời/ Trời kia đã bắt làm người có thân/ Bắt phong trần phải phong trần/ Cho thanh cao mới được phần thanh cao. Câu 3240-3245. Quan trong hơn, mỗi người phải luôn chú trọng giữ gìn cái nhân bản tốt lành của mình, nếu giữ được căn tính lương thiện thì dù có gặp phải mệnh không tốt cũng có thể hoán cải:

Thiện căn ở tại lòng ta

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài (câu kết)

3. Kết luận

Là một kiệt tác Văn học,truyện Kiều đã trở thành di  sản văn hóa gắn với đời sống của dân tộc trong suốt hơn hai trăm năm qua. Nhiều thế hệ người Việt trân quí Truyện Kiều như là “bảo bối” quốc gia. Họ trân trọng và đưa Kiều vào trong đời sống thường nhật của mình như là cách thức để tri ân, cũng là cách hiệu quả để bảo tồn kiệt tác.

Bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên công nghệ số,  thế hệ trẻ người Việt hôm nay được tiếp xúc với tinh hoa  của khoa học, công nghệ. Những tiện ích và sự hấp dẫn của nó là quá lớn. Trong dòng chảy  hiện đại ấy, những hoạt động  gắn với văn hóa truyền thống như ngâm Kiều, tập Kiều, lẩy Kiều…ngày càng mờ nhạt.  Thiết nghĩ, các bộ ngành liên quan cần có những dự án, những phương  thức cụ thể để gìn giữ và phát huy các giá trị của Truyện Kiều trong đời sống.