Khoa Sư phạm

Những đặc điểm nổi bật trong thơ và truyện thiếu nhi

Trần Phương Linh

 SV K18 - GDTH, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Hà Tĩnh

1. Đặt vấn đề

Văn học thiếu nhi là bộ phận quan trọng của văn học Việt Nam, hướng tới việc khám phá thế giới tâm hồn và đời sống của trẻ em. Thơ và truyện thiếu nhi không chỉ đem đến những câu chuyện, hình ảnh gần gũi mà còn góp phần nuôi dưỡng tình cảm, trí tưởng tượng và nhận thức của trẻ về cuộc sống.

Bài viết tập trung tìm hiểu những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của thơ và truyện thiếu nhi, qua đó làm rõ cách các tác phẩm thể hiện thế giới tuổi thơ, tình cảm gia đình, thiên nhiên, trí tưởng tượng và quá trình trưởng thành của trẻ em.

NỘI DUNG

2. Những đặc điểm nổi bật về nội dung trong thơ và truyện thiếu nhi

2.1. Thế giới tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng và giàu sức khám phá

Thơ và truyện thiếu nhi thường tái hiện thế giới từ góc nhìn hồn nhiên, trong sáng của trẻ thơ. Những sự vật quen thuộc trong cuộc sống được nhìn bằng sự tò mò, liên tưởng và trí tưởng tượng của trẻ, từ đó trở nên mới mẻ và gần gũi hơn.

Trong tập thơ “Góc sân và khoảng trời”, Trần Đăng Khoa thể hiện rõ cách nhìn giàu tưởng tượng ấy qua bài thơ “Trăng ơi... từ đâu đến?”. Ngay từ câu hỏi “Trăng ơi... từ đâu đến?” nhân vật trữ tình đã thể hiện sự tò mò trước một sự vật quen thuộc nhưng vẫn đầy bí ẩn. Đặc biệt hình ảnh “Trăng hồng như quả chín” cho thấy cách trẻ em thường dùng những sự vật gần gũi trong đời sống để hình dung về thế giới xung quanh. Vầng trăng vốn ở rất xa nhưng qua trí tưởng tượng của trẻ lại trở nên quen thuộc như một quả chín đang “lửng lơ” trước nhà. Cách quan sát này vừa hồn nhiên, vừa cho thấy khả năng liên tưởng phong phú của trẻ thơ.

Trong “Dế Mèn phiêu lưu ký”, Tô Hoài lại thể hiện thế giới tuổi thơ qua nhu cầu tự lập, tò mò và khám phá của nhân vật Dế Mèn. Ngay từ đầu tác phẩm, Dế Mèn khẳng định: “Tôi sống độc lập từ thuở bé…”. Chi tiết này cho thấy Dế Mèn được xây dựng với ý thức mạnh mẽ về việc tự mình trải nghiệm cuộc sống. Từ cuộc sống trong chiếc hang nhỏ, nhân vật bắt đầu bước ra thế giới rộng lớn hơn, gặp gỡ những nhân vật khác và trải qua nhiều sự việc. Chính những trải nghiệm ấy khiến thế giới của Dế Mèn không đứng yên mà luôn vận động, mở rộng theo từng chuyến đi.

2.2. Tình cảm gia đình, tình bạn và lòng yêu thương con người

Tình cảm gia đình, tình bạn và lòng yêu thương con người là những nội dung quen thuộc trong thơ và truyện thiếu nhi. Những tình cảm này thường được thể hiện thông qua các mối quan hệ và trải nghiệm cụ thể của nhân vật, qua đó giúp trẻ nhận ra ý nghĩa của sự quan tâm, chia sẻ và trách nhiệm với những người xung quanh.

Trong truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”, tình bạn giữa Dế Mèn và Dế Choắt được thể hiện rõ qua sự việc Dế Choắt phải chịu hậu quả từ trò nghịch dại của Dế Mèn. Khi nhận ra Dế Choắt sắp chết, Dế Mèn đau đớn thừa nhận: “Nào tôi đâu biết cơ sự lại ra nông nỗi này!”. Lời nói thể hiện sự hối hận của Dế Mèn khi nhận ra hành động thiếu suy nghĩ của mình đã gây tổn thương cho người bạn. Sau đó, Dế Mèn còn “thương lắm”, “ăn năn tội mình” và đứng lặng trước nấm mộ của Dế Choắt. Những chi tiết này cho thấy tình cảm giữa các nhân vật không chỉ được thể hiện bằng lời nói mà còn được khắc họa qua sự ân hận và thay đổi trong nhận thức. Qua bi kịch của Dế Choắt, tác phẩm giúp người đọc hiểu rằng tình bạn cần đi cùng sự quan tâm, trách nhiệm và biết suy nghĩ đến cảm xúc của người khác.

Tình cảm gia đình lại được thể hiện nhẹ nhàng qua mối quan hệ giữa người cha và nhân vật “tôi” trong tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần. Trong những buổi chiều chăm sóc khu vườn, người bố thường dẫn con ra vườn và đặt câu hỏi: “Đố con hoa gì?”. Khi người con trả lời sai, bố không trách mắng mà động viên rằng “dần dần tôi sẽ nói đúng”. Những lời nói và hành động giản dị ấy cho thấy sự kiên nhẫn, yêu thương của người cha trong quá trình giúp con khám phá thế giới. Việc cùng con tưới cây, nhận biết từng loài hoa cũng biến khu vườn thành không gian gắn kết tình cảm cha con. Qua đó, tác phẩm cho thấy tình yêu thương trong gia đình có thể được thể hiện từ những việc rất nhỏ và gần gũi trong cuộc sống hằng ngày

Tình cảm gia đình và tình bạn trong văn học thiếu nhi thường không được thể hiện bằng những lời giáo huấn trực tiếp mà được làm rõ qua hành động, sự quan tâm và những trải nghiệm của nhân vật. Chính những tình huống cụ thể ấy giúp các bài học về yêu thương, chia sẻ và trách nhiệm trở nên tự nhiên, gần gũi và dễ tiếp nhận đối với trẻ em.

2.3. Thiên nhiên, quê hương và đời sống bình dị

Thiên nhiên, quê hương và những sinh hoạt hằng ngày là những chất liệu quen thuộc trong thơ và truyện thiếu nhi. Qua cái nhìn của trẻ thơ, những cảnh vật và công việc bình dị trở nên gần gũi, đồng thời thể hiện tình yêu đối với quê hương và cuộc sống.

Trong tập thơ “Góc sân và khoảng trời”, Trần Đăng Khoa thường bắt đầu từ những hình ảnh rất quen thuộc để mở rộng cảm nhận về quê hương. Ở bài thơ “Hạt gạo làng ta”, hình ảnh “Có vị phù sa / Của sông Kinh Thầy” gắn hạt gạo với dòng sông và vùng quê. Hạt gạo vì thế không chỉ là thức ăn quen thuộc mà còn chứa đựng dấu ấn của đất đai và lao động. Cách nhìn từ một sự vật nhỏ bé đến quê hương rộng lớn cho thấy tình cảm gắn bó của trẻ thơ với cuộc sống xung quanh.

Trong truyện “Quê nội”, Võ Quảng cũng đưa thiên nhiên và cuộc sống làng quê vào những trải nghiệm gần gũi của trẻ em. Cảnh vật, con người và những sinh hoạt đời thường được đặt trong cùng một không gian, giúp quê hương hiện lên không xa lạ mà gắn với những điều trẻ có thể trực tiếp quan sát và trải nghiệm. Qua đó văn học thiếu nhi vừa tái hiện đời sống bình dị vừa nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên, quê hương ở người đọc nhỏ tuổi.

2.4. Trí tưởng tượng, ước mơ và hành trình trưởng thành

Trí tưởng tượng và ước mơ là những yếu tố nổi bật trong thế giới tuổi thơ. Qua đó, những sự vật quen thuộc có thể được nhìn theo những cách mới mẻ, đồng thời những trải nghiệm của nhân vật trở thành cơ sở để trẻ nhận thức và trưởng thành.

Đến với tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký”, Tô Hoài xây dựng thế giới loài vật mang những đặc điểm giống với con người. Dế Mèn có cá tính, suy nghĩ và khát vọng khám phá riêng, vì vậy những cuộc phiêu lưu của nhân vật không chỉ tạo sự hấp dẫn mà còn thể hiện mong muốn được tự do trải nghiệm. Qua mỗi sự việc, Dế Mèn dần nhận ra những thiếu sót của mình và thay đổi cách ứng xử.

Bài thơ “Trăng ơi... từ đâu đến?” của tác giả Trần Đăng Khoa cho thấy trí tưởng tượng phong phú của trẻ thơ khi vầng trăng được liên tưởng qua nhiều hình ảnh khác nhau như “Trăng hồng như quả chín”. Cách liên tưởng này biến một sự vật quen thuộc thành hình ảnh gần gũi, sinh động trong thế giới trẻ em. Từ trí tưởng tượng ấy, tác phẩm mở rộng thế giới cảm nhận của trẻ và khơi gợi nhu cầu khám phá những điều xung quanh. Văn học thiếu nhi không chỉ tạo ra một thế giới giàu tưởng tượng mà còn gắn tưởng tượng với trải nghiệm và quá trình trưởng thành của nhân vật.

3. Những đặc điểm nổi bật về nghệ thuật trong thơ và truyện thiếu nhi

3.1. Ngôn ngữ trong sáng, gần gũi và giàu sức gợi

Ngôn ngữ trong thơ và truyện thiếu nhi thường đơn giản, gần với lời nói hằng ngày nhưng vẫn giàu hình ảnh và cảm xúc. Cách sử dụng từ ngữ phù hợp với nhận thức của trẻ giúp tác phẩm dễ tiếp nhận mà không làm mất đi sức gợi.

Trong bài thơ “Trăng ơi... từ đâu đến?”, Trần Đăng Khoa sử dụng những từ ngữ quen thuộc như “cánh rừng xa”, “biển xanh”, “sân chơi”, “quả bóng”. Đặc biệt, câu hỏi lặp lại “Trăng ơi... từ đâu đến?” tạo giọng điệu tự nhiên như lời một đứa trẻ đang trò chuyện với vầng trăng. Cách dùng từ giản dị nhưng giàu liên tưởng giúp hình ảnh thiên nhiên trở nên gần gũi với trẻ em.

Ở tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”, Nguyễn Ngọc Thuần cũng sử dụng lời thoại tự nhiên, chẳng hạn câu hỏi “Đố con hoa gì?”. Câu nói ngắn, quen thuộc thể hiện cách người cha trò chuyện và chơi cùng con, đồng thời tạo cảm giác gần gũi như một cuộc trò chuyện trong đời sống hằng ngày.

Nhờ ngôn ngữ giản dị, tự nhiên và giàu sức gợi, các tác phẩm thiếu nhi tạo được sự gần gũi với người đọc nhỏ tuổi, đồng thời giúp những hình ảnh và cảm xúc trong tác phẩm dễ ghi nhớ.

3.2. Hình ảnh giàu sức liên tưởng và trí tưởng tượng phong phú

Hình ảnh trong thơ và truyện thiếu nhi thường được xây dựng từ những sự vật quen thuộc nhưng qua trí tưởng tượng lại trở nên sinh động và mới mẻ. Đây là cách giúp tác phẩm thể hiện thế giới theo cảm nhận riêng của trẻ thơ.

Bài thơ “Đánh thức trầu”, “Trăng ơi... từ đâu đến?”, “Chiếc ngõ nhỏ”… của Trần Đăng Khoa là những ví dụ tiêu biểu.

Đến với tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”, của tác giả Nguyễn Ngọc Thuần ta thấy, khu vườn cũng được cảm nhận bằng những cách rất đặc biệt. Nhân vật “tôi” có thể nhắm mắt để nhận biết từng loài hoa và cho rằng “khu vườn nói gì”. Hình ảnh khu vườn vì thế không còn chỉ là không gian thiên nhiên mà trở thành một thế giới có âm thanh, mùi hương và những điều kỳ thú để khám phá. Những hình ảnh giàu liên tưởng như vậy làm cho thế giới nghệ thuật thiếu nhi trở nên sinh động, đồng thời thể hiện rõ khả năng tưởng tượng và cảm nhận đặc biệt của trẻ em.

3.3. Giọng điệu hồn nhiên, vui tươi nhưng giàu cảm xúc

Giọng điệu trong thơ và truyện thiếu nhi thường mang vẻ hồn nhiên, vui tươi, phù hợp với tâm lý trẻ em nhưng vẫn có khả năng thể hiện những cảm xúc sâu sắc. Trong bài “Cua con hỏi mẹ: của tác giả Phạm Hổ, Cách hỏi tự nhiên của chú cua con và câu trả lời của cua mẹ như một cuộc trò chuyện của hai mẹ con “dưới ánh trăng đêm”  khiến bài thơ mang giọng điệu hồn nhiên, trong sáng nhưng vô cùng cảm động. Tuy nhiên, đằng sau sự vui tươi ấy là niềm say mê và tò mò của trẻ trước thiên nhiên. Vì vậy giọng thơ vừa gần gũi vừa thể hiện rõ thế giới cảm xúc phong phú của tuổi thơ.

Ở “Dế Mèn phiêu lưu ký”, tác giả Tô Hoài đã sử dugj giọng kể của Dế Mèn có lúc tinh nghịch, tự tin, có lúc lại chuyển sang trầm lắng khi nhân vật nhận ra sai lầm của mình. Sự thay đổi ấy khiến giọng kể không đơn điệu mà phù hợp với từng trải nghiệm của nhân vật. Qua đó, tác phẩm vừa tạo sự hấp dẫn cho người đọc nhỏ tuổi vừa thể hiện quá trình thay đổi trong nhận thức của Dế Mèn.

3.4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật gần gũi, sinh động

Nhân vật trong tác phẩm thiếu nhi thường được xây dựng gần gũi với đời sống và tâm lý trẻ em. Các nhân vật có những nét tính cách rõ ràng, hành động cụ thể nên dễ tạo sự đồng cảm và ghi nhớ.

Trong truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”, Tô Hoài xây dựng Dế Mèn là một nhân vật có cá tính mạnh, thích khám phá nhưng ban đầu còn kiêu căng và bốc đồng. Chi tiết Dế Mèn tự nhận “Tôi sống độc lập từ thuở bé” vừa thể hiện sự tự tin vừa cho thấy tính cách thích khẳng định bản thân. Qua những trải nghiệm sau đó, nhân vật dần thay đổi, khiến Dế Mèn trở nên sinh động vì có cả ưu điểm, khuyết điểm và quá trình trưởng thành.

Nhân vật người cha trong truyện “Vừa nhắm  mắt vửa mở cửa” của Nguyễn Ngọc Thuần hiện lên qua những hành động gần gũi như cùng con chăm sóc khu vườn, đặt câu hỏi và hướng dẫn con nhận biết các loài hoa. Những chi tiết nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày khiến nhân vật trở nên tự nhiên, đồng thời làm nổi bật tình cảm gia đình. Qua đó, nhân vật thiếu nhi không chỉ được xây dựng để kể chuyện mà còn giúp người đọc nhận ra những tình cảm và trải nghiệm quen thuộc của chính mình.

3.5. Sự kết hợp giữa yếu tố kể chuyện và chất trữ tình

Truyện thiếu nhi không chỉ kể lại các sự việc mà còn kết hợp với những cảm xúc, suy nghĩ và cảm nhận tinh tế của nhân vật. Sự kết hợp này giúp câu chuyện vừa có diễn biến rõ ràng, vừa tạo được chiều sâu cảm xúc.

Trong tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của tác giả Nguyễn Ngọc thuần, những trải nghiệm của nhân vật “tôi” trong khu vườn được kể cùng với những cảm nhận đặc biệt về thiên nhiên. Khi đã quen với các loài hoa, nhân vật nhận ra rằng “những bông hoa cứ đem hương đến cửa sổ như báo cho tôi biết từng mùa”. Hình ảnh những bông hoa như đang “báo” cho nhân vật biết sự thay đổi của thời gian khiến khu vườn không còn là bối cảnh đơn thuần mà trở thành một thế giới gần gũi, có sức gợi cảm xúc. Qua đó yếu tố kể chuyện được hòa quyện với chất trữ tình, thể hiện tình yêu thiên nhiên và cách cảm nhận cuộc sống đầy tinh tế của trẻ thơ.

4. Kết luận

Nhìn chung thơ và truyện thiếu nhi là những tác phẩm hướng đến thế giới trẻ em, thường mang màu sắc hồn nhiên, trong sáng, gần gũi và giàu trí tưởng tượng. Qua những câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc quen thuộc, văn học thiếu nhi giúp trẻ khám phá thế giới xung quanh, đồng thời nuôi dưỡng những tình cảm và nhận thức tích cực.

Về nội dung, các tác phẩm nổi bật với việc thể hiện thế giới tuổi thơ, tình cảm gia đình, tình bạn, lòng yêu thương con người, thiên nhiên, quê hương, ước mơ và hành trình trưởng thành. Về nghệ thuật, thơ và truyện thiếu nhi thường sử dụng ngôn ngữ trong sáng, hình ảnh giàu sức liên tưởng, giọng điệu hồn nhiên, nhân vật gần gũi và cốt truyện giàu hành động, trải nghiệm. Yếu tố kể chuyện và chất trữ tình được kết hợp linh hoạt, giúp tác phẩm vừa hấp dẫn vừa giàu cảm xúc.

Những đặc điểm trên tạo nên nét riêng của thơ và truyện thiếu nhi, đồng thời khẳng định giá trị của thể loại này trong việc đem đến niềm vui đọc sách và góp phần bồi dưỡng tâm hồn, trí tưởng tượng và những giá trị tốt đẹp cho trẻ em.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thị Tâm (2023), “Đặc trưng của văn học thiếu nhi Việt Nam”, Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, số 73.
2. Tăng Thị Hương, Lê Thị Hòa, Lê Thị Nga (2021), “Văn học thiếu nhi với việc giáo dục trẻ em hôm nay (Trường hợp sáng tác của Võ Diệu Thanh và Văn Thành Lê)”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, tập 18, số 10, tr. 1867.
3. Tạ Minh Thủy (2016), Nghệ thuật tự sự trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội.
4. Lê Thị Quế (2022), “Đặc sắc nghệ thuật thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn”, Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Hồng Đức, số 58.
5. Tô Hoài (2025), Dế Mèn phiêu lưu ký, Nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội
6. Trần Đăng Khoa (2016), Góc sân và khoảng trời, Nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội.
7. Nguyễn Ngọc Thuần (2025), Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Nhà xuất bản Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.